kringminnaert.nl

Lezingenprogramma 2019/2020

Dit seizoen organiseren we weer 8 lezingen waarvan 5 in de collegezaal van Museum & Sterrenwacht Sonnenborgh en 2 (1 oktober en 7 januari) n het Koningsbergergebouw in het Utrecht Science park.
De adressen van beide locaties zijn:
Museum & Sterrenwacht Sonnenborgh: Zonnenburg 2, 3512 NL, Utrecht
Koningsbergergebouw: Budapestlaan 4a-b, 3584 CD, Utrecht.
Let op: de lezing van 14 november vindt op donderdag plaats in het Terreplein van Museum & Sterrenwacht Sonnenborgh.


Dinsdag 1 Oktober 2019: Koningsbergergebouw (i.s.m. Het natuurkundig gezelschap)
Renata Loll

Zoektocht naar de kwantumstructuur van ruimte en tijd


Newton heeft als eerste een natuurwet voor de zwaartekracht geformuleerd. Met zijn gravitatiewet kunnen we de aantrekkingskracht tussen twee voorwerpen met massa berekenen, bijv. de aarde en de maan. Meer dan 200 jaar later vond Einstein een universeel toepasbare theorie van de zwaartekracht tussen alle vormen van massa en energie. Hij liet tevens zien dat zwaartekrachten kunnen worden opgevat als vervormingen ("krommingen") van ruimte en tijd. Volgens Einsteins relativiteitstheorie is zwaartekracht een integrale en dynamische eigenschap van de vierdimensionale ruimtetijd, de onscheidbare eenheid van ruimte en tijd. Toch is deze klassieke theorie op een belangrijk punt onvolledig: ze is niet toepasbaar op zeer kleine schaal, waar kwantumfluctuaties van de ruimtetijd zelf een rol beginnen te spelen.
Al vele jaren zoeken wetenschappers naar een theorie van de kwantumzwaartekracht, de heilige graal van de hoge-energie fysica. Het is een spannende vraag in hoeverre ons klassieke begrip van ‘zwaartekracht’ geldig blijft op de allerkleinste schalen en of wij de bijhorende kwantumstructuur van de ruimtetijd met bestaande concepten en methoden uit de theoretische natuurkunde kunnen begrijpen, zonder ‘exotische fysica’. In mijn lezing beschrijf ik recent onderzoek naar hoe dit zou kunnen gebeuren, met de methode van zogenaamde "causale dynamische triangulaties". In deze minimalistische, maar zeer succesvolle kwantumgravitatietheorie kunnen we de dynamische eigenschappen van de kwantumruimtetijd met behulp van computersimulaties bestuderen. Vergeleken met onze klassieke intuïtie, leidt dit tot soms totaal onverwachte resultaten, zoals ik aan de hand van het begrip “dimensie” zal verklaren.


Dinsdag 29 oktober 2019: Collegezaal Sonnenborgh
Frans Maes
Zonnewijzers

Zonnewijzers zijn wellicht het oudste wetenschappelijke instrument van de mensheid. Ze regelden eeuwenlang het dagelijks leven. Het type zonnewijzer dat bij onze tijdrekening hoort is de poolstijlzonnewijzer. Daarvan bestaan vele uitvoeringsvormen. Hoe werkt deze zonnewijzer? Waarom wijst hij altijd een andere tijd aan dan ons horloge? Daarnaast zijn er andere typen zonnewijzers. Wat zijn de achterliggende principes?

Zonnewijzers werden vanaf de 17e eeuw ook luxeartikelen waarmee men zijn eruditie, goede smaak en welstand etaleerde. Daarvan zijn nog fraaie exemplaren te vinden. Vanaf de jaren '70 is er een hernieuwde belangstelling voor zonnewijzers. Die heeft geleid tot nieuwe ontwikkelingen en nieuwe principes.


Donderdag 14 November 2019: Terreplein Sonnenborgh
Conny Aerts
Sterbevingen en exoplaneten in ons Melkwegstelsel

Net als bij onze zon en de aarde is de levensloop van andere sterren en hun exoplaneten nauw met elkaar verweven. Door uitgebreidere kennis van een ster krijgen we diepere inzichten omtrent de eromheen draaiende planeten en de condities aldaar voor mogelijk leven. Sterbevingen zijn verschijnselen, die ons ongelooflijk nauwkeurige informatie over sterren kunnen verschaffen: rustige golven in de ster ten gevolge van herschikking van massa in het sterinwendige. Deze golven zijn tot op zekere hoogte te vergelijken met onze eigen aardbevingen, maar ze komen met een veel grotere regelmaat voor.

In deze lezing neemt professor Conny Aerts van de Universiteit van Leuven haar gehoor mee in de wereld van de astroseismologie en laat ze zien welke informatie uit sterbevingen kan worden gedestilleerd en wat dit aan aanvullende kennis kan opleveren over de bijbehorende exoplaneten en de mogelijkheden daar voor leven.


Dinsdag 3 december 2019: Collegezaal en Sterrenwacht Sonnenborgh
Sterrenkundige kring "minnaert" 85 jaar!

Een feestelijke avond om o.a. te borrelen en bij te praten.
We beginnen deze avond met een film over het leven van Minnaert. Aansluitend houden we een borrel en zullen we bij helder weer gaan waarnemen. Komt dus allen!


Dinsdag 7 Januari Koningsbergergebouw (i.s.m. Het natuurkundig gezelschap)

Ciriaco Goddi
The Event Horizon Telescope and the first image of a black hole

Let op, dit is een Engelstalige lezing!

The Event Horizon Telescope Consortium has recently published the first image of a black hole, lurking at the center of the galaxy M87. The image shows a bright ring formed as light bends in the intense gravity around a black hole that is 6.5 billion times more massive than the Sun. This long-sought image provides the strongest evidence to date for the existence of supermassive black holes and opens a new window onto the study of black holes, their event horizons, and gravity. In the talk, I will describe the context, the meaning and behind the scenes of one of the biggest discovery of the year.


Dinsdag 4 februari: Collegezaal Sonnenborgh
Gerard van der Steenhoven, directeur KNMI

Klimaatverandering, de gevolgen en wat we kunnen doen.

Het klimaat verandert. Dat is geen hypothese meer nu de gevolgen daarvan wereldwijd zichtbaar worden. Recent zijn er nieuwe rapporten van het VN klimaatpanel (IPCC) verschenen, waarin de nieuwste inzichten over klimaatverandering, zeespiegelstijging en het zogenaamde 1,5 graden scenario worden beschreven. Elementen uit deze rapporten zullen tijdens de lezing gepresenteerd worden en vergeleken worden met mogelijke maatregelen die op nationaal of individueel niveau genomen kunnen worden. Naast deze zogenaamde klimaatmitigatiemaatregelen zal Nederland (en de rest van de wereld) ook om moeten leren gaan met de actuele gevolgen van klimaatverandering: stormen, droogtes, hittegolven e.d. Dit betekent dat er infrastructurele maatregelen getroffen zullen worden. Maar dat is niet genoeg. Bij het KNMI is ook een zogenaamd “Early Warning Center” in ontwikkeling, waarmee extreem weer veel eerder en nauwkeuriger in beeld gebracht kan gaan worden. Deze ontwikkelingen – en de kansen die dit biedt (ook aan de wetenschap) – zullen geschetst worden.



Dinsdag 18 februari: Collegezaal Sonnenborgh
Robert Wielinga
Examen Sterrenkunde.

Leerlingen in het voortgezet onderwijs komen op allerlei manieren met sterrenkunde in aanraking: in de onderbouw gaat het om toepassingen bij natuurkunde, wiskunde of aardrijkskunde. In het vak ANW is het onderwerp Heelal zowel bedoeld voor bèta’s als niet-bèta’s. Het gaat dan ook over de geschiedenis van de sterrenkunde, de ontwikkeling van het wereldbeeld en het waarnemen van bijvoorbeeld planeetbewegingen vanaf de aarde. Sterrenkunde maakt ook deel uit van het natuurkunde examen van Havo (zonnestelsel en heelal) en VWO (astrofysica).

Maak kennis met enkele interessante onderwerpen uit de sterrenkunde van het voortgezet onderwijs. Vergeet niet om schrift, schrijfmateriaal, geodriehoek en rekenmachine mee te nemen, want je gaat ook zelf aan de slag met (eenvoudige) opdrachten. Meer dan 50% goed: geslaagd!


Dinsdag 24 maart 2020: Collegezaal Sonnenborgh
Robert de Jong
Kometen: het onbesmette verleden van het zonnenstelsel

In het verleden werden de staarten van plotseling verschijnende kometen gezien als onheil voorspellers. De lange en imposante komeetstaarten gaven aanleiding voor veel onbegrip. Tegenwoordig overbruggen we die miljoenen kilometers en maken we foto van de komeetkern met details van enkele decimeters. Dit heeft geleid tot spectaculaire beelden van het landschap van komeetkernen, en heeft met overtuiging vele nieuwe inzichten gebracht in de oorsprong van kometen en van ons zonnestelsel als geheel.

Dinsdag 21 April: Collegezaal Sonnenborgh
Inga Kamp
Het ontstaan van het zonnestelsel

Samenvatting volgt nog.